لباس بلوچ وفرهنگ اصيل بلوچ رابيشتربشناسيم
|
لباس بلوچ يك پوشش است اما نه از آن دست پوششهايي كه اصالت فرهنگي ندارد. لباس مردم غيور سيستان و بلوچستان، فقط يك پوشش نيست بلكه اين پوشش پشتوانه اي به قدرت فرهنگ يكي از اصيل ترين اقوام ايراني را به دنبال دارد .
لباس بلوچ يك پوشش است اما نه از آن دست پوششهايي كه اصالت فرهنگي ندارد. لباس هايي همانند بلوز و شلوار، يا كتهايي كه سالهاست در خلا توجه به لباس ملي اقوام اصيل ايراني با ديكته از آن سوي مرزها شكل و شمايلش كمي تغيير مي كند تا مد روز شود. لباس مردم غيور سيستان و بلوچستان، فقط يك پوشش نيست بلكه اين پوشش پشتوانه اي به قدرت فرهنگ يكي از اصيل ترين اقوام ايراني را به دنبال دارد . لباس بلوچ, لباس غيرت وقتي يك فرد ملبس به پوشش بلوچها را مي بينيم به ياد غيرتمندي اين قوم در محافظت هميشگي از مرزهاي شرقي كشورمان مي افتيم . اگرچه ورق زدن تقويم دوران دفاع مقدس نيز يادآور دلاوري هاي اين قوم در مرزهاي شرق و جنوب كشور است همچنانكه شهداي استان سيستان و بلوچستان همچون نگيني در آسمان اين استان كويري و پهناور مي درخشند. با اين وجود اما گاهي وقتها به اين لباس و اين قوم بي مهري هايي صورت گرفته است و با چشم بستن بر نقش تاثير گذار قوم بلوچ بر حفظ امنيت مرزهاي شرقي و به جاي فرهنگسازي براي ارزش نهادن به فرهنگ اصيل اقوام ايراني، افراد شرور و قاچاقچيان مواد مخدر دراين لباس نشان داده مي شدند. اگرچه چند سالي است ديگر شاهد چنين بي مهري هايي به لباس و در واقع به فرهنگ مردم غيور سيستان وبلوچستان نيستيم اما همان تعداد آثار نيز ضربه زيادي را به اين لباس زده است. اين در حالي است كه كرد، لر، بلوچ، تركمن، ترك، گيلك، عرب و فارس همگي اقوام ايراني هستند كه در كشورمان ايران در كنار يكديگر و با تكيه بر اشتراكات ملي و مذهبي خود به صورت دوستانه زندگي مي كنند . هر يك از اين اقوام داراي پيشينه اي عميق و آداب و رسوم و فرهنگي غني هستند و حتي خوراك و پوشش آنها بيانگر فرهنگي اصيل است كه مي تواند ذائقه تنوع پسند جوانان امروزي را به خوبي پوشش دهد. اما مسئولان فرهنگي با بي توجهي به اين گنجينه ها، خود زمينه تهاجم فرهنگي را فراهم آورده اند.
بلوچ ها را بهتر بشناسيم
بلوچها يكي از قديميترين اقوام ساكن ايران محسوب ميشوند. از اين رو تحقيق و پژوهش درباره فرهنگ، آداب و رسوم و زبان اين قوم كمك بزرگي به شناخت تاريخ، تمدن و فرهنگ ايران و مقوله ايران شناسي است.
اگرچه آمار و ارقام دقيقي از جمعيت واقعي بلوچ ها در ايران در دست نيست ولي بنا بر شواهد و گفته هاي كارشناسان و پژوهشگراني كه در مورد قوميت بلوچ مطالعه مي كنند بيش از يك و نيم ميليون بلوچ در ايران زندگي مي كند. اين تعداد عمدتاً در بلوچستان استان سيستان و بلوچستان يعني در زاهدان، ايران شهر، خاش، سراوان، نيك شهر و بندر چابهار و توابع و روستاهاي مربوط به آن ها ساكن هستند. اما بلوچها در ديگر مناطق ايران مانند؛ جنوب و شمال شرقي استان خراسان، (سرخس و جام) گرگان، جنوب كرمان و شرق هرمزگان نيز پراكنده اند. تعداد ديگري از بلوچ هاي ايراني در خارج از مرزها عمدتاً در كشورهاي همسايه در تردد بوده و يا ساكن هستند از جمله برخي از آن ها در پاكستان به سر مي برند. عده اي ديگر نيز در شيخ نشين هاي جنوب خليج فارس به عنوان كارگر مهاجر و برخي ديگر در تركمنستان و آسياي مركزي زندگي مي كنند. اما اين جمعيت در قياس با جمعيت كل كشور ايران خيلي محدود است گرچه استان سيستان و بلوچستان پس از استان كرمان بزرگترين استان كشور است اما پراكندگي جمعيت در آن بسيار پايين است. يعني ۸/۲ درصد از كل جمعيت كشور در اين استان ساكن هستند.
مردمان ساكن در بلوچستان استان سيستان و بلوچستان به سه زبان صحبت مي كنند. بلوچي، براهوئي و پشتوئي. «اما زبان اصلي اين منطقه زبان بلوچي است». بلوچي گويش هاي مختلفي دارد كه زبان شناسان دو گويش مهم آن يعني «بلوچي شرقي» و «بلوچي غربي» را پذيرفته اند. زبان بلوچي علاوه بر دو لهجه اساسي شرقي و غربي، لهجه هاي فرعي متعدد ديگري نيز دارد نظير جدگالي، سراواني، سرحدي، دلگاني، دشتياري و لاشاري. «در ايران دو گويش بلوچي وجود دارد: گويش شمالي (سرحدي) و گويش جنوبي (مكراني)». «لهجه شمالي بيشتر در شمال بلوچستان و در نواحي خاش و زاهدان صحبت مي شود و «مكراني» (جنوبي) بيشتر ساكنين سراوان و ايرانشهر و چابهار را تشكيل مي دهد. تفاوت لهجه ها به گونه اي است كه براي ساير بلوچ ها قابل فهم است.» لباس زنانه و مردانه بلوچ
 پوشاك و لباس بلوچي نيز مي تواند براي بررسي قدمت تاريخي اين قوم و مطالعات فرهنگي و تبار شناسي مورد توجه قرار گيرد. لباس بلوچي، لباسي است كه در يك منطقه بزرگ جغرافيايي از قديم مورد استفاده مردم بوده است. مناطقي چون ناحيه سيستان و بلوچستان ايران، بخشهايي از خراسان (به خصوص جنوب آن)، بخشهايي از استان كرمان و هرمزگان، كشورهايي چون پاكستان، هندوستان، افغانستان و ... از جمله نواحي هستند كه مردمان ملبس به اين لباس را در آنها مشاهده مي كنيم. شباهت لباس برخي ديگر از اقوام ايراني با لباس بلوچ به دليل ريشههاي مشترك مردمي، قومي، تبارشناسي، فرهنگي و تاريخي مردم ايران است. لباس بلوچ ها هم اگرچه طي زمان تغييراتي داشته اما پوشاك ويژه مردم اين منطقه هنوز معرف يك قوم اصيل ايراني است. لباس بلوچ ها هم مردانه و زنانه دارد. لباس مردان بلوچ شامل مواردي است كه در زير به آنها اشاره مي شود. ▪ پاگ : عمامه اي گرد كه بر سر مي بندند. ▪ مسر : دستمال سر، شبيه عمامه مي بندند. ▪ كلاه سوپي : عرقچين است و در مسجد و عبادت برسر مي گذارند ▪ چكن دوز : كلاه دست دوزي شده اعياني ▪ جامگ : پيراهن مردانه اي است گشاد و جادار ▪ لنگ : پارچه اي است كه به دور گردن مي آويزند ▪ گنج پراك : زير پيراهن ▪ پاجامك : شلوار گشاد و چين دار بلوچي است ▪ سرين بند : كمربندي است پارچه اي براي شلوار ▪ شال : كت پشمي كه زمستان مي پوشند ▪ سواس و پوزا : كفشي است كه با برگ خرماي وحشي مي بافند ▪ دوبنده : پاافزاري است كه با پوست گاو مي سازند ▪ كوش : كفش چرمي ▪ كرو : جوراب پشمي براي زمستان زنان بلوچ اما لباس هايي با تنوع رنگي بالا مي پوشندكه اين همه سليقه در انتخاب رنگهاي شاد و زيبا حكايت از حس هنر دوستي و زيبايي شناسي اين قوم دارد. آنها هم همراه با «جامگ» و «پاحامگ» مردانه كه براي پوشش ظرافت و سليقه زنان تغييراتي داشته اند ، «تكو» (چارقد) و سريگ (روسري) كه بزرگتر از چارقد هست به سر مي كند. كفش و جوراب زنان نيز همان نام ها را دارد. زنان اهل زيور آلات نيز هستند (گوشواره)، پولك، پولوه، كيگ، پور (سينه ريز)، كيد، سربند و مِزبري ؛ زيور آلاتي است كه ميتوانيد به همراه زنان بلوچ مشاهده كنيد.
شايد از ديد يك فرد غير بلوچ و يا افرادي كه آشنايي با اين لباس ندارند، همه اين لباسها يك شكل و يكسان ديده شوند و تفاوتي با هم نداشته باشند. اما در واقعيت اينگونه نيست و فرم و ساختار لباس و شلوار نشان دهنده خيلي از چيزها است. به عنوان نمونه نوع پوشش و نوع دوخت اهالي شهرهاي مختلف بلوچستان به گونهاي است كه با ديدن لباس و شلوار، ميتوان پي برد كه آن فرد متعلق به كدام شهر، منطقه يا طايفه بلوچ است.
در حال حاضر لباس بلوچي يكي از هنرهايي است كه زنده مانده است. دليل آن هم خود مردم بلوچ هستند كه يادگاري زيبا و ارزشمند نياكان خودشان را حفظ و نگهداري كردهاند. اين لباس بخشي از هويت، فرهنگ و تاريخ ايرانيان است.
احياي فرهنگي با توجه به لباس اقوام
در اكثر جوامع لباس رسمي مردم، لباس هاي سنتي آنان است. اعراب، هندي ها، ژاپني ها، اسپانيايي ها و بسياري ديگر از اقوام با پوشيدن لباس رسمي خود در مراسم هاي مهم به نوعي از فرهنگ و ارزشهاي خود دفاع و آنها را حفظ مي كنند. در كشور ما اما اين روحيه بسيار كمرنگ است و لباس رسمي ما لباس رسمي اروپاست. اين مهم اما در طول زمان سبب شده است تا بخش مهمي از فرهنگ ايراني از دست برود. در اين ميان شايد بلوچها يكي از معدود اقوامي باشند كه در محافل رسمي نيز با لباس محلي ظاهر مي شوند. حفظ ارزشهايي نظير لباس سنتي اقوام يكي از وظايف دولتمردان هر جامعه اي است. حضور صميمي سردار نقدي - رئيس سازمان بسيج مستضعفين- و غلامعلي حداد عادل رئيس كميسيون فرهنگي مجلس با لباس بلوچ در اين محفل رسمي و سياسي حركتي ارزشمند از سوي يك سياست مدار متعهد بود؛ كاري كه لازم است از سوي ساير فرهنگ سازان و دست اندر كاران فرهنگي جامعه نيز پيگيري شود.
 عكس مقام معظم رهبري با لباس بلوچي زمان تبعيد در ايرانشهر |
